Wypalenie zawodowe: przyczyny, objawy, co dalej

Co wpływa na pojawienie się wypalenia zawodowego?

Czynniki indywidualne:

• Tworzenie swojego idealnego obrazu przyjmując postawę nieomylności i wyższości
• Stosowanie niewłaściwych (nieadekwatnych, pasywnych) strategii radzenia sobie
• Zakłócenia (zbyt mała nagroda, dodatkowe koszty lub skutki uboczne)
• Poszukiwanie egzystencjalnego znaczenia w sferze zawodowej (zaniedbywanie pozostałych sfer życia)
• Osobowość, temperament (wynikająca z tego m.in. niska odporność na stres)

Czynniki interpersonalne:

• Brak wzajemności (inwestycje w relacje bez zwrotu)
• Brak szacunku
• Brak empatii, toksyczne relacje

Czynniki organizacyjne:

• Dysproporcja między jawnymi a ukrytymi funkcjami organizacji (negatywnie zaskakują nas liczba i rodzaj czynności w porównaniu z tym, co sobie wyobrażaliśmy)
• Przeciążenie ilościowe i jakościowe (za dużo, za trudna praca)
• Style kierowania (szef autokrata, bądź preferujący wyłącznie jeden styl)
• Niedopasowanie do pracy (wykonywanie pracy której nie lubimy, nie chcemy)

Czynniki społeczno-kulturowe:

• Brak wspierającego środowiska
• Oczekiwania społeczne
• Przemiany polityczno-ekonomiczne i ich skutki
• Stereotypy

Z czym mylimy wypalenie zawodowe? Podobieństwa do wypalenia

Obserwuje się inne zjawiska, takie jak depresja, zmęczenie czy alienacja — bardzo podobne w objawach i skutkach do wypalenia, jednak nie są z nim tożsame. Wypalenie to m.in. końcowy wynik stopniowej utraty złudzeń, że praca zawodowa nada życiu sens i to najlepiej odróżnia zjawisko wypalenia od stresu, depresji, zmęczenia, alienacji i kryzysu egzystencjalnego. Te doświadczenia przenikają do wszystkich dziedzin życia i nie muszą wiązać się z pracą zawodową. Wypalenie jest zjawiskiem specyficznym i w początkowej fazie pozwala normalnie funkcjonować w pozazawodowych sferach życia.

• Stres najczęściej pojawia się, gdy człowiek próbuje sprostać wymaganiom stawianym przez otoczenie aż do granic swoich możliwości albo wręcz je przekraczając. Może wystąpić nagle, podczas gdy wypalenie jest zjawiskiem rozwijającym się powoli.
• Alienacja może występować u ludzi, którzy nigdy nie oczekiwali od swej pracy niczego poza zapłatą. W przypadku wypalenia ludzie troszczą się o innych, a najmniej o zapłatę. Również początkowa radość odróżnia te dwa zjawiska.
• Depresja jest związana z utratą zainteresowania wszystkimi lub prawie wszystkimi zajęciami i pasjami oraz utratą czerpanej z nich przyjemności. Osoby w depresji uważają się za przegrane i bezwartościowe, a świat spostrzegają jako wrogi, nasycony trudnościami, których nie mogą pokonać. Przyszłość jawi im się tragicznie i beznadziejnie, popadają więc w stan bierności. Konsekwencją tego jest niska samoocena oraz emocjonalne i fizyczne objawy charakterystyczne dla depresji. Najważniejszą różnicą między depresją a wypaleniem jest to, że depresja zwykle odnosi się do całego życia. Pomoc w przypadku wypalenia skupia się przede wszystkim na stresorach w środowisku pracy.
• Nerwica egzystencjalna to chroniczna niezdolność do uwierzenia, że którakolwiek z rzeczy, jakimi dana osoba się zajmuje, jest naprawdę realna, ważna czy godna zainteresowania. Ludzie z nerwicą egzystencjalną mają poczucie, że nie ma po co żyć, bo nie można się spodziewać niczego dobrego.
• Zmęczenia fizycznego może doświadczyć każda osoba i najczęściej dostarcza ono pozytywnych doznań (spełnienie i sukces np. przy ćwiczeniach fizycznych czy pracy w ogrodzie). Regeneracja nie jest trudna i zajmuje niewiele czasu. Osoby wypalone odczuwają zmęczenie fizyczne, jednak jest ono uczuciem negatywnym i nie przemija szybko, a towarzyszy mu poczucie porażki.
• Zardzewienie to sytuacja, która nie motywuje pracownika do wykorzystywania zasobów. Jest zatem dokładnym przeciwieństwem wypalenia, kiedy zasoby przez długi czas są eksploatowane przy małych nagrodach i niskim poczuciu dokonań. W procesie zardzewienia nadmierna biurokracja i sztywny formalizm zniechęcają jednostkę do inwestowania zasobów i zwiększania wydajności. Zasoby „rdzewieją”, zanim zostaną wypróbowane, zainwestowane czy zweryfikowane.

Etapy wypalenia zawodowego

Wychwycenie symptomów wypalenia zawodowego zwiększa szansę na szybką i skuteczną pomoc terapeutyczną, dlatego ustalenie ich listy jest tak ważne.

Bogata lista objawów przemawia za rozległością i wielowymiarowością zjawiska, choć zbytnie ich uszczegóławianie może rozmywać istotę zaburzenia z powodu trudności w ustaleniu wag i proporcji między nimi. Niektóre z symptomów ustalono na początku badań nad wypaleniem i można je obserwować w innych stanach stresu wywołanych trudnymi doświadczeniami życiowymi. Większość jest jednak specyficzna dla wypalenia. Wymienione niżej symptomy są charakterystyczne dla różnych faz wypalenia i niektóre mogą wydawać się przeciwstawne (np. depresyjność — agresywność).

Mówi się też o dwóch typach wypalenia: aktywnego i pasywnego.

• Aktywne wypalenie zawodowe — wzrasta agresywność, złość i skłonność do irytacji.
• Pasywne wypalenie zawodowe — spada aktywność, następuje izolacja i społeczne wycofanie.

Wskazuje się również na dwie skrajne formy zachowań osób wypalonych: agresywną i ucieczkową. W formie agresywnej osoba stara się walczyć z trudną sytuacją, a w ucieczkowej — ucieka od ludzi i od problemu. Analiza różnych koncepcji pod kątem niektórych objawów nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy są one determinantami, symptomami czy objawami. Zwraca się uwagę na mechanizm błędnego koła, w którym symptomy wypalenia zawodowego mogą być zarówno jego przyczyną, jak i skutkiem.

Niezależnie od różnych koncepcji wypalenia jest faktem, że na zjawisko składają się trzy podstawowe objawy:

• Wyczerpanie emocjonalne i psychofizyczne
• Depersonalizacja
• Poczucie braku satysfakcji i obniżonych dokonań osobistych

Jest to proces postępujący powoli i przebiegający w trzech fazach:

Faza pierwsza jest stadium ostrzegawczym, w którym pojawiają się różne bóle (np. głowy, mięśni, kręgosłupa), nieustępujące objawy przeziębienia, stale towarzyszące uczucie irytacji. Charakterystyczna dla tego etapu jest niechęć do pracy, mniejsze w nią zaangażowanie i stałe poczucie lęku, który trudno sprecyzować.
Kierunek: świadomość, refleksja, zmiana, działanie, odpoczynek, systematyczność.

Faza druga to stadium trudniejsze i pojawia się, gdy syndrom trwa dłużej. Charakteryzuje się wybuchami irytacji, pogardą dla innych, pogorszeniem jakości pracy. Wszelkie dolegliwości chorobowe zaostrzają się, pojawiają się duże problemy ze snem. Niechęć do pracy i współpracowników stale rośnie.
Kierunek: wsparcie, coaching, psycholog.

Faza trzecia to już stadium chroniczne, w którym rozwijają się objawy fizyczne, psychiczne i psychosomatyczne. Unikanie pracy i współpracowników. Ucieczka w chorobę, używki, zajęcia ryzykowne.
Kierunek: psychiatra.

Jakie są symptomy wypalenia zawodowego?

Co robić dalej? Kierunki działań w przypadku doznania wypalenia

Działania zmierzające do zapobiegania powstawaniu syndromu wypalenia zawodowego można podzielić na trzy grupy:

1. Uruchomienie specjalnych zasobów lub procesów, czyli aktywne podejście do zadań i trudności zawodowych.
2. Twórcze ustosunkowanie się do przeciwności, czyli rozwój zawodowych kompetencji zaradczych takich jak umiejętność pracy z innymi ludźmi.
3. Wypoczynek i skupienie się na zainteresowaniach pozazawodowych, hobby.

Istotne znaczenie w zapobieganiu ma świadomość i kontrola.

• Wysoka samoświadomość pozwala na wczesne uruchomienie adekwatnych do sytuacji strategii zaradczych oraz wykorzystanie kompetencji i umiejętności, co zapobiega wypaleniu.
• Niska samoświadomość blokuje dostęp do zasobów, w związku z czym wybór strategii jest przypadkowy, a więc rzadko trafny; chodzi tu raczej o rozładowanie napięcia emocjonalnego. Redukcja napięcia może odbywać się przez rozładowanie agresji bądź uśmierzanie odczuć narkotykami, alkoholem lub lekami.

Poczucie umiejscowienia kontroli jest istotną zmienną w badaniach nad wypaleniem.

Możność sprawowania kontroli lub przekonanie o takiej możności, istotnie wpływa na zachowanie człowieka w sytuacjach trudnych i na stosowane działania zaradcze.

• Poczucie kontroli wewnętrznej — osoby przekonane o własnym wpływie na wyniki działań cechuje większa odpowiedzialność za wynik i chęć podjęcia wysiłku, aby zmienić sytuację. Oznacza to bardziej efektywne radzenie sobie z sytuacją trudną. Strategie zaradcze są podyktowane chęcią zrozumienia sytuacji i rozwiązania problemu w sposób racjonalny, a nie emocjonalny.
• Poczucie kontroli zewnętrznej — osoby przekonane o braku wpływu na wyniki własnych działań gorzej funkcjonują w sytuacjach stresowych. Przekonane o niemożności zmiany trudnej sytuacji koncentrują się na osobistych doznaniach emocjonalnych i stosują strategie unikowe.

Co zrobić, żeby się nie wypalić zawodowo?

Indywidualnie:

1. Higiena życia (równowaga działań, sen, jedzenie, regeneracja, odpoczynek)
2. Koncentracja na priorytetach, a nie na „wszystkich” sprawach do załatwienia
3. Ograniczenie nadmiernej koncentracji na przeszłości — szczególnie na swoich błędach i porażkach
4. Rozwój, praca nad sobą

Interpersonalnie:

1. Dbałość o relacje (szacunek)
2. Działalność w grupach (dzielenie się doświadczeniami i wsparcie)
3. Umiejętność korzystania z pomocy innych

Organizacyjnie:

1. Przeciążenia ilościowe i jakościowe – wyznaczanie granic
2. Delegowanie zadań podwładnym
3. Oczekiwanie i egzekwowanie rozwiązań od podwładnych (nie tylko zgłaszania problemów)
4. Dbałość o wysokie standardy kultury organizacyjnej

Powyższe kierunki zawierają pewne uproszczenia i są jedynie kierunkami działań.

Wypalenie zawodowe w ICD-11

Według Światowej Organizacji Zdrowia wypalenie zawodowe jest w ICD-11 zjawiskiem związanym z pracą, a nie odrębną chorobą. Nie oznacza to, że osoba z objawami wypalenia nie może otrzymać zwolnienia lekarskiego. Lekarz może stwierdzić czasową niezdolność do pracy ze względu na stan zdrowia i rozpoznane zaburzenia lub objawy towarzyszące. Nie jest jednak prawdą, że od 1 stycznia 2022 roku samo wypalenie stało się w Polsce osobną chorobą automatycznie uprawniającą do L4.

WHO wyróżnia trzy jego wymiary:

1. Poczucie braku energii lub wyczerpania
2. Zwiększony dystans psychiczny wobec pracy oraz negatywizm lub cynizm związane z pracą
3. Zmniejszona skuteczność zawodowa